مولانا جلال الدین محمد بلخی

مولانا جلال‌الدین محمد بلخی در بلخ به دنیا آمد و پدرش، بهاءالدین ولد، معروف به سلطان‌العلما، از عالمان بزرگ آن دوران بود. تربیت اولیه و آموزش‌های فقهی و اعتقادی مولانا زیر نظر پدرش شکل گرفت. پس از دوران نوجوانی، او در چند شهر اقامت گزید و در سن هفده یا هجده‌سالگی با گوهر خاتون ازدواج کرد و دو پسرش، بهاءالدین و علاءالدین، در همان دوران متولد شدند.

پس از فوت پدر، شاگردان انتظار داشتند که مولانا جای پدر را پر کند و در مسند وعظ و فتوی بنشیند، کاری که وی انجام داد. بعدها برهان‌الدین محقق ترمذی او را به سیر و سلوک روحی راهنمایی کرد و مولانا با آمدن شمس تبریزی، تحولی شگرف در روح و اندیشه‌اش یافت. ملاقات مولانا با شمس بیش از شانزده ماه ادامه یافت و تأثیر عمیقی بر روح و آثار او گذاشت. شمس پس از دوره‌ای پرتنش و درگیری با مریدان مولانا، سرانجام ناگهان ناپدید شد، اما این تجربه باعث شد مولانا تمرکز خود را بر شعر و تصوف بگذارد.

ده پانزده سال پایانی عمر مولانا به سرودن مثنوی گذشت و او تنها در مجالس مثنوی حضور یافت. مولانا در ۵ جمادی‌الثانی ۶۷۲ هجری درگذشت و آرامگاه او در قونیه، ترکیه قرار دارد.

بهترین آثار مولانا

مثنوی معنوی: اثر برجسته عرفانی فارسی که از شش دفتر و بیست‌وهفت هزار بیت تشکیل شده و شامل قصه‌ها و حکایت‌هایی برای تفهیم مفاهیم عمیق عرفانی است.

دیوان شمس تبریزی: مجموعه غزل‌ها، رباعی‌ها و ترجیع‌های مولانا که عمدتاً به زبان فارسی سروده شده است.

مجالس سبعه: تنها اثر منثور باقی‌مانده از مولانا پیش از ملاقات با شمس، شامل چند مجلس موعظه به سبک صوفیه.

فیه ما فیه: مجموعه گفتارهای مولانا که پس از درگذشتش گردآوری شد و نمونه‌ای برجسته از نثر عرفانی فارسی است.

مکتوبات: نامه‌هایی به رجال سیاسی، علما و خانواده خود که حکایت از بینش و خرد عرفانی مولانا دارند.

ویژگی‌ها و حقایق جالب
مولانا بسیاری از اشعار خود را در حالت وجد و سماع سروده است و مثنوی معنوی به درخواست حسام‌الدین چلبی شکل گرفته است. او به دفعات از بیزاری خود نسبت به شعر سخن گفته، اما آثارش از بزرگ‌ترین شاهکارهای شعر فارسی به شمار می‌رود. شمس تبریزی نیز نقش مؤثری در تحول روحی و عرفانی مولانا داشت، هرچند گاه با مریدان مولانا دچار اختلاف نظر می‌شد.

ابیات و سخنان برگزیده

تا که خرابم نکند کی دهد آن گنج به من / تا که به سیلم ندهد کی کشدم بحر عطا (دیوان غزلیات شمس)
جمله خیالات جهان پیش خیال او دوان / مانند آهن‌پاره‌ها در جذبه‌ی آهن‌ربا (دیوان غزلیات شمس)
جان جان است وگر جای ندارد چه عجب؟ / این که جا می‌طلبد در تن ما هست، کجاست؟ (دیوان غزلیات شمس)
عشق‌هایی کز پی رنگی بود / عشق نبود عاقبت ننگی بود (مثنوی، دفتر اول)
هر که او از هم‌زبانی شد جدا / بی‌زبان شد گرچه دارد صد نوا (مثنوی، دفتر اول)
در آدمی عشقی و دردی و طلبی و خارخاری و تقاضایی هست که اگر صد هزار عالَم، مُلکِ او شود، او نیاساید و آرام نیابد. (فیه ما فیه)
صورت این خلقان همچون جام‌هاست، و این علم‌ها و هنرها و دانش‌ها، نقش‌های جام است. نمی‌بینی که چون جام، شکسته می‌شود، آن نقش‌ها نمی‌ماند؟ (فیه ما فیه)